SENTYMENTALNA  PODRÓŻ  NA  PODOLE
Juliusza WILCZEWSKIEGO i Marcina WACOWSKIEGO
(15 lipca – 22 lipca 2007)

W czasie dwóch wyjazdów na Podole w 2002 i 2003 r. nie udało się nam dotrzeć do starych dokumentów zgromadzonych w Archiwum w Kamieńcu Podolskim. W 2002 roku  nie wystarczyło czasu aby objechać wszystkie miejsca i jeszcze dotrzeć do archiwum. Natomiast 10 kwietnia 2003 roku archiwum strawił pożar. Spłonęła znaczna część zasobów. Uratowane zbiory zostały przeniesione do archiwum w Chmielnickim, gdzie poddano je pracom konserwatorskim. Po wymianie korespondencji z dyrekcją tego archiwum wspólnie z Marcinem Wacowskim z Kalisza podjęliśmy decyzję o wyjeździe. Poniżej opis wyprawy po archiwalia, jakże trudnej, ale też owocnej.

15 lipca
Wcześnie rano wyjeżdżamy z Warszawy. Około południa docieramy na przejście graniczne Hrebenne – Rawa Ruska. Sama odprawa, pomimo kolejki na przejściu, przebiega sprawnie i dość szybko ruszamy w dalszą drogę. Po wielu godzinach męczącej jazdy docieramy do Chmielnickiego. Mimo późnej pory sprawnie znajdujemy hotel, rozpakowujemy się i umęczeni kładziemy spać. 

16 lipca
W poniedziałkowe przedpołudnie idziemy do archiwum, załatwiamy formalności rejestracyjne i składamy zamówienie na interesujące nas dokumenty, Dowiadujemy się, że dostęp do teczek będzie możliwy dopiero następnego dnia. Zatem resztę dnia wykorzystujemy na spacer po mieście. 

17 – 20 lipca
Z nadzieją udajemy się do archiwum, aby jak najszybciej zasiąść nad zamówionymi teczkami. I tutaj wielkie rozczarowanie, bo okazało się, że jedynie Marcin dostał zamówione materiały o Wacowskich, a teczki z dokumentami Wilczewskich nie mogą być nam wydane. Nie zostały jeszcze poddane konserwacji. Zaskoczyło to nas, bo z wcześniejszej korespondencji z archiwum wynikało, że są one już gotowe. Dopiero rozmowa z panią dyrektor i jej decyzja umożliwiła dostęp do dokumentów. Ale ich przeglądanie odbywało się przy asyście „anioła stróża”, ponieważ faktycznie teczki były w rozsypce – wszystkie kartki luźne i nie poukładane. Cieszyliśmy się, że choć tyle zachowało się po pożarze. Fotografujemy wybrane pozycje, co ułatwi nam późniejsze opracowania. I tak pracujemy z Marcinem przez kolejne trzy dni, aż do godzin porannych 20 lipca. 

20 lipca
Do godziny 10-tej załatwiamy ostatnie sprawy w archiwum, wyprowadzamy się z hotelu i ruszamy w drogę. Zaplanowaliśmy trasę do Kamieńca Podolskiego i postoje w ciekawszych miejscach, związanych z Wacowskimi i Wilczewskimi. Jednym z nich jest Mukarów Podleśny, do którego docieramy około południa. Zatrzymujemy się przy kościele, spotykamy się z proboszczem. W kościele parafialnym w Mukarowie Podleśnym ochrzczone były dzieci Michała Wilczewskiego i Tekli z Suchowieckich.
Po postoju ruszamy w dalszą drogę, tym razem prosto do Wielkiej Kurzelowej. Tam odwiedzamy Iwana Owczaruka, następnie jedziemy w kierunku zabudowań Michaiła Łaby, nauczyciela historii z miejscowej szkoły. U Michaiła spędzamy wieczór na długich rozmowach przy stole, w ogrodzie.

21 lipca
Rankiem wyruszamy do pobliskich Siniakowiec, gdzie był majątek Karola Wilczewskiego. Po drodze zatrzymujemy się nad urokliwym jarem Uszycy, w którym rozłożyła się Kurzelowa Wielka. To piękny widok. Upamiętniamy go na zdjęciach. Kierowani informacjami odnajdujemy w Siniakowcach nie funkcjonujący kołchoz, gdzie jedno z zabudowań to stary dworek Karola, przerobiony w czasach sowieckich na oborę. Widok żałosny, zwłaszcza że obecnie wszystko jest opuszczone i ulega kompletnej dewastacji. W drodze na Nową Uszycę, w pobliskich Minkowcach odwiedzamy katolicki cmentarz parafialny z zachowanymi starymi grobami Wilczewskich, o które w 2003 roku pieczołowicie zadbaliśmy, m.in. kosząc zarastające je krzewy. I dalej w drogę do Nowej Uszycy. Na cmentarzu odnajdujemy stare groby Karola Wacowskiego i jego małżonki Józefy z Sokół-Popowskich.
Wracamy z Nowej Uszycy do Kamieńca Podolskiego. Znanym już nam szlakiem spacerowym przechodzimy od Katedry przez Polski Rynek, dawny kościół Dominikanów, ruiny Katedry Ormiańskiej, aż po Twierdzę Kamieniecką. Po obiedzie wyruszamy do Kitajgrodu, gdzie w miejscowym kościele ochrzczeni byli synowie Franciszka Józefa i Marianny z Łążyńskich, małżonków Wilczewskich. W Chocimiu zatrzymujemy się na nocleg. 

22 lipca
Dziś wstajemy wcześnie, bowiem czeka nas droga powrotna do Polski. W czasie jazdy mijamy miasteczko Żwaniec i Okopy Świętej Trójcy. W dalszej drodze kierujemy się do Zbrzyża nad Zbruczem, gdzie gospodarzyli przodkowie Marcina. Jest gorąco, temperatura na zewnątrz sięga +40ºC. Męczymy się okrutnie. Ratuje nas tylko klimatyzacja w samochodzie. W Zbrzyżu odwiedzamy stary cmentarz, ruiny kościoła i starego pałacu Tarłów. 
Dochodzi południe i ruszamy w dalszą drogę. Jedziemy przez Skałę Podolską nad  Zbruczem, mijamy Burdiakowce, w których przed wojną mieszkała Teresa z Wilczewskich Boska z mężem i córkami Danuta i Marią. Następnie jedziemy przez Czortków, Buczacz, Stanisławów, Stryj na przejście graniczne Hrebenne. Znów kolejka samochodów, ale i niedługo potem jesteśmy już po polskiej stronie. Jest już późna noc. 

23 lipca
Do Warszawy docieramy zmęczeni po całonocnej jeździe. Mimo to, po śniadaniu, Marcin rusza w dalszą drogę do Kalisza, do domu. 

Tak kończy się kolejna wyprawa na Podole, w trakcie której dotarliśmy do nieznanych nam dokumentów oraz odwiedziliśmy powtórnie znane nam miejsca, ale też całkiem nowe. Zaczynamy odliczanie czasu do następnej podróży, którą wcześniej czy później na pewno zorganizujemy.