SENTYMENTALNA  PODRÓŻ  NA  PODOLE
(29 sierpnia – 5 września 2003)

29 sierpnia
Zgodnie z zeszłorocznym solennym postanowieniem bierzemy udział w drugiej już, rodzinnej wyprawie na Podole. Organizatorem jest jak zwykle nieoceniona w tym względzie Krysia z Chorzowa. W skompletowaniu grupy pomagał jej Juliusz z Warszawy tak skutecznie, że ze względu na ograniczoną ilość miejsc w naszym „Fordzie-Transicie”, dwie osoby, które zgłosiły swój udział jako ostatnie nie „zabrały się”. Jest więc powód, aby wybrać się tam po raz kolejny.
Ostatecznie jedziemy w składzie: Krystyna z synem Hannibalem, Zofia z mężem Tadeuszem, Marian, Juliusz (wszyscy z Wilczewskich) i dwaj bracia Wojciech i Marcin Wacowscy (ściśle związani przez małżeństwa Wacowscy–Wilczewscy). Zbiórka w Chorzowie, załadunek bagaży na przyczepkę i o g. 23.00 ruszamy w kierunku Krakowa skąd ok. 1.00 już dnia 30.08 zabieramy Zosię i Tadeusza. Pomimo napiętego harmonogramu zostajemy zaproszeni na kawę i wyśmienite ciasta. Przy wspólnym stole poznajemy rodzinę Zosi i po krótkie pogawędce ruszamy dalej. Pod Przemyślem dołącza do nas Wojtek. Jesteśmy w komplecie i teraz już kierunek granica polsko–ukraińska. Przekraczamy granicę w Krakowcu w godzinach porannych i jedziemy trasą w kierunku Lwowa. W niezbyt odległym od granicy Jaworowie zwiedzamy miejscowy cmentarz, na którym pochowani zostali krewni męża Zosi, Tadeusza. Odnajdujemy aptekę, kiedyś należącą do nich. Pamiątkowe zdjęcia i w drogę do Kochanówki, gdzie był nieistniejący dziś majątek Lachowiczów, właścicieli apteki. Krótka rozmowa z miejscowymi mieszkańcami i dalej do miejscowości Szkło-Zdrój, również związanej z rodziną Tadeusza. Trochę kłopotu sprawia odszukanie tego przedwojennego uzdrowiska, ale po „zasięgnięciu” języka trafiamy na miejsce. Znajdujemy także funkcjonującą do dziś ich wiejską aptekę. Po tej nadgranicznej wycieczce bierzemy kierunek na Lwów, który jednakże omijamy bokiem jadąc obwodnicą. Po całodziennej jeździe przez Tarnopol, Trembowlę, Czortków docieramy o 2.00 w nocy dnia 31.08 do Kamieńca Podolskiego. Rozlokowujemy się w zamówionych pokojach hotelu „Smotrycz”, zjadamy posiłek i zmordowani wielogodzinną drogą kładziemy się spać.

31 sierpnia
Po niezbyt długim śnie, podekscytowani faktem, że ponownie znaleźliśmy się w stronach naszych dziadów i pradziadów, ruszamy na zwiedzanie Kamieńca Podolskiego. Pierwsze miejsce to Twierdza Kamieniecka. Pomimo zamkniętego na czas remontu muzeum zostajemy do niego wpuszczeni. Oglądamy również w podziemiach Zamku inscenizację walk o Kamieniec. Potem udajemy się do miasta odwiedzając po kolei wszystkie ciekawsze zabytki – Katedrę, Kościół Podominikański, Kolegium Jezuickie. Zaskoczeni jesteśmy szybkim tempem prac restauracyjnych w Kościele Podominikańskim. W zeszłym roku wnętrze było całkowicie niedostępne, obecnie w wyremontowanej części odbywają się już msze święte. Po całodziennym spacerze wracamy do hotelu na odpoczynek.

1 września
Z samego rana jedziemy do Kurzelowej Wielkiej, aby poczynić przygotowania do „bankietu” w starym dworze Wilczewskich. Nasz zeszłoroczny przewodnik p. Michał Łaba, zaskoczony naszym nieoczekiwanym przyjazdem (nie dotarły nasze listy) zgadza się pomóc nam w realizacji naszego marzenia. Umawiamy się na następny dzień na spotkanie przy biesiadnym stole. Zapraszamy wszystkich chętnych na spotkanie z nami. Oczywiście wiktuały i napitki przywieźliśmy z Polski. Po omówieniu wszystkich „spraw technicznych” jedziemy w dalszą drogę do Nowej Uszycy, gdzie urodził się ojciec Juliusza, Zbigniew Wilczewski oraz gdzie w okresie niepokojów 1918 roku zamieszkała rodzina Pawła Wilczewskiego, opuszczając na zawsze Kurzelową. W Nowej Uszycy nie znajdujemy najmniejszych śladów po ich pobycie. Cmentarz polski, jak miejscowi nazywają cmentarze katolickie, jest właściwie wielkim placem zarośniętym płożącymi się krzewami z nielicznymi, pojedynczymi kamiennymi pomnikami. Po krótkim spacerze, zrobieniu zdjęć (cmentarza, nowowybudowanego kościoła i starego pomnika Lenina) wracamy do Kamieńca Podolskiego. Po drodze robimy krótki przystanek w Antonówce (tutaj urodziła się Maria Wilczewska c. Pawła) a także zbaczając trochę w bok od głównej szosy, zajeżdżamy do miejscowości Przytulia, gdzie rezydował do swojej śmierci w pierwszej połowie XIX wieku, bliski sąsiad Wilczewskich, znany dziwak, koneser i kolekcjoner sztuki hrabia Ignacy Ścibor Marchocki, twórca i władca tzw. państwa minkowieckiego, które „uznał” nawet ówczesny car Rosji. Niewiele zostało z dawnej rezydencji i innych budowli takich jak mur i wspaniałe bramy wjazdowe do jego „państwa”. Znacznie wcześniej zaginęły, a raczej zostały spalone niezwykłej wartości obrazy, książki, starodruki, rękopisy, numizmaty. Zdobywamy jednak adres do p. Włodzimierza Sutkowieckiego, miejscowego znawcy historii, emerytowanego dziennikarza. Wracamy na szlak i na chwilę zatrzymujemy się w Minkowcach na cmentarzu, aby nowi uczestnicy eskapady mogli zobaczyć istniejące do dzisiaj stare groby Wilczewskich. Z opiekującą się cmentarzem i kościołem katolickim w Minkowcach panią Limańską omawiamy sprawę wycięcia krzewów zarastających groby. To w ramach przygotowań do zaplanowanej renowacji pomników. Wzmaga się deszcz, więc ruszamy w drogę powrotną, umawiając się na 3-go z pracami porządkowo-renowacyjnymi. Do hotelu w Kamieńcu Podolskim docieramy późnym wieczorem. Kolacja i do łóżek na zasłużony odpoczynek.

2 września
W godzinach porannych, po śniadaniu, załadowawszy na powrót busa, tym razem wiktuałami, wyruszamy ponownie w kierunku Kurzelowej Wielkiej. Na godzinę 16-tą jesteśmy umówieni na biesiadę w starym dworze, więc mając trochę czasu postanawiamy zajechać do Kurzelówki gdzie również żyli Wilczewscy (Ludwik, Henryk i Marceli – ten który skończył studia wyższe w Zurichu i pojął za żonę Zofię Demezer, młodą adeptkę sztuki teatralnej tam poznaną). Poprzedniego dnia odbieramy w kawiarence internetowej list elektroniczny od Justyny Wszędybył, wnuczki Henryka Wilczewskiego z informacją, że w Kurzelówce mieszka starszy pan Antoni Gierycz, który zna najstarsze dzieje wsi, jej mieszkańców i okolic. Od głównej szosy wiedzie do wsi droga z płyt betonowych, więc jedziemy jak po tarce, ale docieramy szczęśliwie, co oznacza, że nasz bus to porządna maszyna. Po odwiedzeniu dworku Ludwika Wilczewskiego i zrobieniu kilku zdjęć (obecnie jest tam leśniczówka), jedziemy odszukać wspomnianego p. Antoniego. Jest mile zaskoczony naszym przyjazdem i odwiedzinami, wsiada do busa, aby pokazać miejsca gdzie stały nieistniejące już dziś dworki Henryka i Marcelego. Odwiedzamy też miejscowy cmentarz, na którym jednak nie jesteśmy w stanie niczego odszukać ze względu na porastające go gęste zarośla. Pan Gierycz obiecuje, że postara się zebrać trochę wiadomości zachowanych w przekazach miejscowych i prześle na adres Juliusza. Należy dodać, że prowadzi on w Domu Kultury muzeum wsi, co pozwala mieć nadzieję na otrzymanie interesujących informacji o życiu Wilczewskich w okresie poprzedzającym wymuszoną rewolucją emigrację. Po dłuższej rozmowie żegnamy się i udajemy w kierunku Kurzelowej Wielkiej. Po drodze odwiedzamy Warwarę Melnik, staruszkę ponad 90-cio letnią, jakże sprawną umysłowo, która opowiada nam o czasach, kiedy była małą dziewczynką, niezwykle zaprzyjaźnioną z jej rówieśnicą Wandą, córką Marcelego. Hannibal i Marcin postanawiają zrobić sobie spacer na skróty z Kurzelówki do Kurzelowej Wielkiej, robiąc przy okazji przepiękne zdjęcia jaru. Z tego, rok później, powstaje piękny obraz olejny, najtrwalsza pamiątka. My tymczasem okrężną drogą dojeżdżamy na miejsce. Krysia i Marian biorą się za przygotowywanie stołów i wieczerzy, natomiast Zosia z mężem Tadeuszem i Juliusz jadą do majątku Pawła Wilczewskiego (dziadka Zosi). Dziś w majątku funkcjonuje podupadający kołchoz. Pojawia się zatrudniony w nim starszy człowiek, który oprowadza po terenie. Stary dworek Pawła to dziś świniarnia z rozległym wybiegiem dla trzody na miejscu dawnego ogrodu. Jedyna piękna aleja prowadzi przez sad do kępy wysokich lip, posadzonych w kształcie okręgu, gdzie do dziś widać miejsce po stole wkopanym w ziemię, przy którym odbywały się znane w całej okolicy zabawy z okazji różnych świąt i uroczystości, połączone z fajerwerkami i innymi tego rodzaju atrakcjami. Opisuje to w swoich wspomnieniach nieżyjący już stryjek Juliusza Brunon Wilczewski, który obserwował z dworu swego ojca Rudolfa, położonego po drugiej stronie głębokiego jaru rzeki Uszycy. Jak to wybuchały na niebie jasnym ogniem race świetlne, grała muzyka, jak widać było kolorowe szklane kule i lampiony w ogrodzie, można było rozróżnić postaci i zaprzęgi. 
Zofia jest wzruszona faktem, że po tylu latach dotarła tam, gdzie urodził się jej ojciec Wacław, pilot wojskowy, znany z kampanii wrześniowej i bitwy o Wielką Brytanię. Miejscowy przewodnik pokazuje nam nawet studnię, którą wg jego słów budował jeszcze osobiście Paweł (do dzisiejszego dnia służy jako jedyne tu źródło dobrej wody). Bardzo smutno wygląda rosnąca w pobliżu przydrożna czereśnia, która jako jedyna zachowała się z długiej czereśniowej alejki. Wykonujemy pamiątkowe zdjęcia i wracamy do Kurzelowej, bo przecież goście zapewne już się schodzą. 
Następni to Marcin i Wojciech z przewodnikiem Michaiłem jadą do miejsca, gdzie znajdował się majątek Wacowskich. Odnajdują m.in. „pański staw” znany w okolicy, piękne dzikie sady a przy okazji „topią” busa w błocie, ale wracają wzruszeni z ... woreczkami ziemi, ich ziemi. Połączenie obfitego deszczu z tłustym czarnoziemem dało efekty – do pasa byli zabłoceni z przemoczonym obuwiem w rękach. Ale to wszystko nic. Zaczynamy witać pierwszych gości. Są to Ci, którzy znaleźli czas dla nas i zechcieli opowiedzieć nam o swoich przodkach, którzy służyli we dworze. A także poweselić się z nami, i poważnie porozmawiać o czasach przeszłych i współczesności. Tak więc przy stole i na parkiecie (bo i tańce były przy akordeonie) spędziliśmy bardzo piękny wieczór. Cała impreza, utrwalona na video, skończyła się grubo po północy. Miejscowi mieszkańcy mówili, że dwór ożył po 100 latach na jedną, niezwykłą noc. Wracaliśmy do Kamieńca Podolskiego pełni wrażeń z kolejnego dnia pobytu na ziemi przodków. Jednak nie w komplecie, bo Hannibal zapragnął spędzić noc u Iwana Owczaruka w Kurzelowej Wielkiej, aby zakosztować prawdziwego i bardzo prostego wiejskiego życia. Potem zwierzał się, że był urzeczony ciszą i czarną jak smoła nocą na dalekich Kresach. Po położeniu się do gościnnego łóżka spojrzał w okno i ... nic nie widział. Absolutna czerń. Nigdy czegoś takiego nie doświadczył.

3 września
Wstajemy z pewnym trudem, ale śniadanie czeka, więc nie mamy wyboru. Zresztą plan na kolejny dzień jest bardzo ambitny – renowacja starych pomników na cmentarzu w Minkowcach. Przed wyjazdem do Minkowiec Juliusz kupuje bilet kolejowy do Kijowa, dokąd udaje się na dwa dni w odwiedziny do Aleksandra, potomka Wilczewskich z pskowsko–kowieńskiej linii. Aleksander wnosi ogromny wkład przy opracowywaniu starych dokumentów, zdobytych w Głównym Państwowym Historycznym Archiwum Rosji w Sankt Petersburgu, (gdzie przechowywane są akta Heroldii), zwłaszcza tych w języku rosyjskim. Po śniadaniu i zapakowaniu niezbędnych narzędzi do pracy ruszamy w kierunku Minkowców. Po drodze Juliusz wysiada w Iwankowcach. Zaplanował przed podróżą do Kijowa wizytę u p. Sutkowieckiego, wspomnianego już wcześniej dziennikarza. Pozostali jadą dalej. Na cmentarzu w Minkowcach spotykają się z Hannibalem i Iwanem Owczarukiem, którzy na piechotę przyszli z Wielkiej Kurzelowej. Praca trwała do późnych godzin wieczornych. Wymyliśmy tego dnia wszystkie zachowane nagrobki przy pomocy przywiezionego z Polski ciśnieniowego „Karchera’a”. Wodę czerpaliśmy wiadrami z pobliskiego zbiornika p/pożarowego, a prąd „zakupiliśmy” z kościoła. Zosia z Tadeuszem pracowicie odnawiali najbardziej zatarte napisy na pomnikach. Późnym wieczorem powrót do kamienieckiego hotelu.

4 września
To kolejny dzień spędzony na cmentarzu w Minkowcach. Tego dnia nieco wykruszyła się nam grupa, ale pozostała „brygada remontowa” zabiera się za wypoziomowanie nagrobków (rozebranie i ustawienie na nowo), odnowienie reszty napisów, w większości nieczytelnych i na koniec pomalowanie pomników specjalnym środkiem hydrofobowym, chroniącym piaskowiec. Przez cały czas dokucza deszcz i zimno. Prace trwają do późnych godzin wieczornych. Utrudzeni powracamy do Kamieńca Podolskiego.
Zosia z Tadeuszem zmęczeni wczorajszym dniem pozostali w Kamieńcu. Podobnie i Wojtek Wacowski, który z misją udaje się do Muzeum Etnograficznego, aby odebrać zamówione stare zdjęcie Wielkiej Kurzelowej, odkryte rok wcześniej na ekspozycji w Twierdzy oraz skopiować dokument z 1911 roku ze spisem szlachty guberni podolskiej uprawnionej do głosowania. Na zdjęciu widoczne są zabudowania majątku Wilczewskich oraz nieistniejąca już cerkiewka na górujących nad wsią skałach jaru. Wieczorem bracia Wacowscy jadą do pobliskiego Kitajgrodu, który dość mocno zaznacza się w historii ich rodziny.

5 września
W ostatni dzień na Podolu odwiedzamy miejscowości, w których przejściowo w odległych czasach gospodarzyli Wilczewscy i Wacowscy. Całą grupą po śniadaniu jedziemy do Orynina i Rzepiniec (pierwszego, najstarszego majątku Krzysztofa Wilczewskiego w latach ok. 1790-1814) oraz Bałakir (miejsca urodzenia Jerzego, ojca Krysi) i Oleksińca Polnego (majątku dzierżawionego przez Karola). Następnie ruszamy przez Kryniczki k/Husiatyna (w okresie międzywojennym, po opuszczeniu Podola, majątek Pawła Wilczewskiego) do Chmielnickiego, gdzie mieszka Jerzy Stanisław Rengacz, syn Stanisława Wacowskiego. Do spotkania jednak nie dochodzi z uwagi na awarię samochodu Jerzego. Szkoda, bo bracia Wacowscy pokładali wielkie nadzieje, że dowiedzą się ciekawych rzeczy z burzliwej przeszłości. Jak codziennie do hotelu w Kamieńcu Podolskim docieramy wieczorem.

6 września
Od samego rana przygotowania do powrotu do Polski. A więc pakowanie i załadunek do samochodu rzeczy osobistych, ostatnie zakupy pamiątek i nie tylko, bo m.in. jest to istna „bateria” koniaków gieorgijskich, kilkanaście arbuzów, wiadra oraz psie miski. Dociera również Juliusz powracający z Kijowa. Zatem w drogę. Zatrzymujemy się przy ruinach zamku w Skale Podolskiej, gdzie przebiegała granica polsko-radziecka do 1939 roku, a następnie w Trembowli. Po zrobieniu pamiątkowych zdjęć przed odnawianym trembowelskim kościołem ruszamy dalej i przez Tarnopol, Lwów docieramy w godzinach wieczornych na przejście graniczne w Krakowcu. Niestety tym razem nie mamy szczęścia i musimy czekać w kolejce, wyjątkowo długiej i jesteśmy poddani dość drobiazgowej kontroli – cóż się dziwić, turyści powracający z przyczepką pełną arbuzów. To budzi zdziwienie i podejrzenia celników. W końcu przejeżdżamy na polską stronę, zjadamy mały posiłek, wypijamy kawę i via Kraków dojeżdżamy nad ranem do Chorzowa, wyczerpani wielogodzinną jazdą do granic wytrzymałości. Wojtek Wacowski wysiada po drodze i rusza do Białej Podlaskiej a Zosia i Tadeusz Stasiccy zostają w Krakowie. Marcin odjeżdża z Katowic rannym pociągiem a Juliusz na drugi dzień w poniedziałek samochodem do Warszawy.

Druga rodzinna wyprawa na Podole zakończona. Szkoda, że taka krótka, za to pełna wrażeń i przeróżnych emocji. Pozostają miłe wspomnienia i utrwalone na zdjęciach obrazy odwiedzanych miejscowości i napotkanych tam ludzi. A najwięcej tkwi w naszych sercach.